Grocholski Franciszek Ksawery h. Syrokomla (1730 – 1792), podkomorzy król., poseł sejmowy, targowiczanin. Ur. 2 IX w Woronowicy w ówczesnym woj. Bracławskim, jako syn Michała, sędziego i cześnika bracławskiego, regimentarza partii ukraińskiej, a następnie wołyńskiej, i Anny Radzimińskiej; był bratem Marcina, kasztelana i ostatniego wojewody bracławskiego. G. Kształcił się w kolegium warszawskim oo. Jezuitów, a zdobytą wiedzę pogłębił przez podróże zagraniczne. Wielki miłośnik sztuki, gromadził cenne działa i bogate zbiory biblioteczne.

W życiu publicznym brał G. Czynny udział. Jako podstoli bracławski (1761) i pisarz grodzki krzemieniecki (1764) był zwolennikiem partii Potockich, tzw. „patriotów”, ale wkrótce stał się gorącym stronnikiem Stanisława Augusta. Król darzył go specjalnymi względami, o czym świadczą nominacje na liczne urzędy: podstarosty grodzkiego winnickiego (1766), szambelana królewskiego (1767), podczaszego bacławskiego (1771), chorążego winnickiego (1772) i bracławskiego (1774), miecznika koronnego (1775), konsyliarza Rady Nieustającej (1776 – 8), starosty przyłuskiego, podkomorzego JKM-ci oraz rotmistrza kawalerii narodowej.

Odznaczony orderami św. Stanisława (1776) i Orła Białego 1778), gościł w rezydencji swojej w Tereszkach powracającego z Kaniowa w roku 1787 króla Stanisława Augusta. G. Posłował na sejm z województwa pińskiego na sejm 1776 r. i z woj. bracławskiego na Sejm Czteroletni. Był komisarzem sejmowym (1771) i brał żywy udział w dyskusjach nad projektem ustawy konstytucyjnej jako zdecydowany przeciwnik reform. W 1792 r. przystąpił do konfederacji targowickiej i został wybrany jej konsyliarzem. Z nominacji papieża Piusa VI sprawował G. Urząd syndyka apostolskiego oo. Kapucynów prowincji polskiej (1788). Właściciel znacznego majątku, posiadał G. Dobra w pow. Krzemienieckim (Tereszki, Malinki), w pow. Winnickim (miasteczko Woronowicę i kilka wsi), części znaczne w dobrach trościaneckich i dwór w mieście Dubinie.

Ożenił się 1 X 1766 z Heleną Justyną z Bożeniec Lesznickich, pochodzącą z kniaziów ruskich, która mu wniosła w posagu znaczne majętności w pow. Żytomierskim, owruckim, włodzimierskim i łuckim. Grocholski zmarł 11 IX 1792 r. w Tereszkach, pochowany w grobach rodzinnych w kościele dominikanów w Winnicy. Z czworga jego dzieci starszy syn Antoni był marszałkiem gub. Bracławskiej, córka Tekla, poślubiona Franciszkowi Sariusz Łaźnińskiemu, stała się bohaterką opowieści pt. „Złota Teklunia”, Józefa Rolle.

„Polski słownik biograficzny” tom VIII Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN Wrocław – Kraków – Warszawa, 1959-1960
aut. Jadwiga Jankowska, s. 584-585
 
Deklaracja
[projekt J.W. [F.] Grocholskiego, posła bracławskiego a dot. akredytacji nowych posłów i rugów poselskich – z poprawkami i podpisem St. Małachowskiego]

8.XI.1790 : Głos J.W.Jegomości pana [F.] Grocholskiego miecznika koronnego, posła z woj. bracławskiego.
Na sessyi seymowey dnia 8 octobra 1790 roku [w sprawie „zatrzymania wszystkich ważnych materii z powodu zbyt małej liczby posłów”].

Głos Jaśnie Wielmożnego Franciszka Grocholskiego, Miecznika Koronnego, Posła WWodztwa Bracławskiego, na Sesyi Seymowey, Dnia 10 Maja R. 1790 r.


 

GROCHOLSKI Franciszek Ksawery (1730-1792) działacz polityczny i społeczny. Urodzony 2.ІХ w Woroncowie powiatu winnickiego Był synem → Michała i Anny z Radzimińskich, bratem → Marcina. Studiował w kolegium jezuickim w Warszawie. Odbył kilka podróży zagranicznych. Wielki miłośnik sztuki, zbierał cenne dzieła sztuki i książki.

Franciszek Grocholski i jego żona Helena z Bożeniec-Lesznickich. Malarz Józef Pitschmann**
Franciszek Grocholski i jego żona Helena z Bożeniec-Lesznickich. Malarz Józef Pitschmann**

Bracławski podstoli subdapifer (1761) i krzemieniecki grodzki urzędnik (1764), G. należał najpierw do obozu Potockich, tzw. „patriotów”, ale wkrótce stał się gorącym zwolennikiem Stanisława Augusta. Król darzył go szczególną sympatią, o czym świadczą powołania na stanowiska: winnickiego podstarosty (1766), królewskiego szambelana (1767), bracławskiego podczaszy (1771), winnickiego(1772) i bracławskiego (1774) chorążego, koronnego miecznika(1775). konsula Stałej rady (1776-78), przyłuckiego starosty, królewskiego podkomorzy i rotmistrz kawalerii narodowej. Został wyróżniony orderami św. Stanisława (1776) i Orła Białego (1778). V 1787 r. gościł u siebie w Tereszkach Stanisława Augusta, który wracał z Kanewa. Był ambasadorem od woj. pińskiego na sejm 1776 r. oraz od bracławskiego na sejm Czteroletni, gdzie stał się komisarzem sejmowym (1791) i brał czynny udział w dyskusjachsjach wokół projektu konstytucji, występując zdecydowanym przeciwnikiem reform. W 1792 r. dołączył do Handlowej konfederacji i został wybrany jej konsulem. Z przeznaczeniem Papieża Piusa VI pełnił funkcje apostolskiego syndyka ojców kapucynów Pol. prowincji (1788).

Był żonaty (ślub I.X.1766) z Heleną Bożeniec-Lesznicką, córką Wojciecha i Ludwiki z Nielawickich, która pochodziła ze starożytnego ruskiego książęcego rodu. W posagu za nią otrzymał znaczne włości w Żytomierskim, Owruckim, Włodzimierskim i Łuckim powiatach.

Pałac Grocholskich w Woronowyci. Rysunek N. Ordy, ok. 1871 r.*
Pałac Grocholskich w Woronowyci. Rysunek N. Ordy, ok. 1871 r.*

Zgodnie z warunkami rozdziału ojcowskiego spadku (1771) na jego udział przypadły Tereszki i Malinki pow. kremeneckiego, Woronowycia, Stepaniwna, Soroczyn, Komariw, Michajliwka (lub Kostkopil), Komariwka, Trostianets, Fedoriwka, Tenderiw, Kalniszewka, Markiwka i Latanci (lub Zalisny Komariw) pow. winnickiego połowa dożywotniej posiadłości w Zoziwskom kluczu tam też, dworek w Dubni, a także we współwłasności z bratem dwór we Lwowie. W Woronowyci w latach 1780-90 zbudował pałac i założył kościół św. Michała Archanioła.

Zmarł 11.IX.1792 w Tereszkach, pochowany w rodzinnej krypcie w podziemiach Winnickiego kościoła dominikanów. Miał z Heleną Bożeniec-Lesznicką dzieci: Antoni, Jana Nepomucena (→ A. Grocholski), Tekliu (1772-28.1.1798), zamężną za → Franciszkiem Łaźnińskim i Julię (1773-1832) → za Józefem Poniatowskim.

Antoni (7 .VII.1767, Tereszki – 22.IV.1808, tamże) 1789 r. był rotmistrzem kawalerii narodowej. W 1792 r. jako komisarz, a następnie przewodniczący Cywilno-wojskowej komisji porządku woj. Bracławskiego. energicznie zbiera magnacką milicję, sprzęt i prowiant dla armii → J. Poniatowskiego. Kawaler orderów św. Stanisława i Orła Białego, opuścił służbę wojskową w randze gen.-majora. Został mianowany marszałkiem nowo powstałej bracławskiej gub. od 1796 r. wielokrotnie zostawał marszałkiem szlachty pow. Starokonstiantyniewskoho W małżeństwie z Eleonorą Beżyńską, która rozwiodła się z nim, dzieci nie miał.

PSB (J. Jankowska); *Aftanazy, t. 10, s. 285, 394, 406′, 408 (зобр. дружини Ґ.), 499-500, 506-507, t. 11, s. 174; Boniecki, t. VII, s. 68; Drwęca [Radzimiński Z.] Pietniczany i ich dziedzice, Kr., 1878, s. 6; Urbański (2), s. 55, 68; Uruski, t. IV, s. 379, t. VIII, s. 375; – Труды ПЕИСК, c. 185; – ДАВО: ф. 480, oп. 1, cnp. 20, арк. 460–464 зв., cnp. 68, арк. 363-366, cnp. 69, арк. 161- 162зв., 745 745 зв.

Biogram pochodzi z książki ZNANI POLACY W HISTORII WINNICZYZNY autorstwa pani Wiktorii Kolesnyk.